Nasz patron PDF Drukuj Email

 

JAN STEFAN CZARNIECKI

 

Stefan Czarniecki urodził się w 1599 roku w Czarnicy (Czarncy) koło Włoszczowy leżącej na ziemi sandomierskiej.


Stefan Czarniecki Pochodził ze średnio zamożnej szlachty herbu Łodzia. Jego rodzicami byli Krystyna z Rzeszowskich oraz Krzysztof Czarniecki. W 1637 roku Czarniecki poślubił Zofię Kobierzycką (córkę swej macochy), z którą miał dwie córki: Konstancję Joannę i Aleksandrę Katarzynę.


Przez lata służby dorobił się bezgranicznego zaufania króla, zaszczytów oraz sporego majątku. Był kasztelanem kijowskim (od 1655) oraz wojewodą ruskim (od 1657) i kijowskim (od 1664).
Stefan Czarniecki Ofiarna służba dla ojczyzny była chlubną tradycją rodu Czarnieckich. Ojciec Stefana – Krzysztof – był zasłużonym żołnierzem i dworzaninem Zygmunta III Wazy. Syn (Stefan) poszedł w jego ślady i dość wcześnie rozpoczął naukę rzemiosła wojskowego. Już jako osiemnastolatek zaciągnął się do słynnych lisowczyków, lekkiej kawalerii najemnej zorganizowanej w XVII wieku przez Aleksandra Lisowskiego. Służąc w chorągwi Idziego Kalinowskiego brał udział w roku 1621 w bitwie pod Chocimiem, gdzie gromił Turków. W lisowczyckich oddziałach nauczył się Czarniecki, tak charakterystycznego dla tej formacji, okrucieństwa - najemni żołnierze słynęli bowiem z bezwzględności zarówno wobec pobitych wrogów jak i ludności cywilnej na zdobytych terenach.St. Czarniecki


Wyuczone rzemiosło Czarniecki wykorzystywał walcząc we wszystkich ważniejszych bitwach i prowadzonych przez Polskę wojnach: w 1624 z Tatarami pod Martynowem, w 1626 - 1629 walczył pod komendą Stanisława Koniecpolskiego ze Szwedami w Prusach, w 1632 pod Smoleńskiem jako porucznik chorągwi kozackiej, w 1637 z Kozakami pod Kumejkami, zaś w 1644 rozbijając oddziały Tuhaj - beja pod Ochmatowem. W uznaniu za dotychczasowe zasługi otrzymał majątek w Popowej Górze, niedaleko Smoleńska: 200 włók ziemi.


W 1648 roku na Ukrainie rozpoczął się bunt zbrojny przeciwko Rzeczypospolitej, zwany powstaniem Chmielnickiego. Po bitwie stoczonej w 1648 roku pod Żółtymi Wodami Czarniecki dostał się do niewoli tatarskiej. Czekała go tam pewna śmierć, ale w 1949 r. został wykupiony. Rok ten był początkiem jego szybkiej kariery wojskowej. Dał się poznać jako nieprzejednany wróg Kozaków - odpowiedzialny za liczne i okrutne pacyfikacje ziem ukraińskich. W 1651 roku, jako pułkownik husarii, Stefan CzarnieckiCzarniecki brał udział w bitwie pod Beresteczkiem, gromiąc oddziały zbuntowanego hetmana ukraińskiego Bohdana Chmielnickiego. Dobrą passę Czarnieckiego przerwała, w czerwcu 1652 roku, bitwa pod Batohem, gdzie cudem uniknął śmierci (ukryty podobno w stogu siana przez Rusina był świadkiem dokonanej przez Tatarów rzezi kilku tysięcy Polaków oraz śmierci swojego brata). To przeżycie zmieniło, i tak nie łagodnego przecież rycerza, w okrutnego mściciela. W bitwie tej zginął brat Czarnieckiego (zamordowany wraz z wieloma jeńcami polskimi). Odwetowa wyprawa polska (1654) swoim okrucieństwem przeraziła nawet Kozaków! - Czarniecki zasłynął z bezwzględności.


S. Czarniecki na koniu Zdobywając coraz to wyższe stopnie wojskowe najpierw spacyfikował zbuntowaną Ukrainę - został mianowany oboźnym koronnym i dowodził oddziałami walczącymi z Kozakami. Podczas próby opanowania Monasterzyzysk został postrzelony w twarz. Kula wyrwała mu podniebienie, które uzupełniono srebrną blaszką. W uznaniu zasług, w 1655, roku otrzymał godność kasztelana kijowskiego.


Stawiał też opór Szwedom podczas ich najazdu na Polskę w latach 1655 - 1660, zwanego Potopem Szwedzkim: w lipcu 1655 roku granicę polską od strony Pomorza przekroczyła 40-tysięczna armia szwedzka. Przez krótki czas Szwedom przeciwstawiało się liczące około 13 tys. osób pospolite ruszenie. Po kapitulacji pod Ujściem Szwedzi zajęli ważniejsze miasta w Wielkopolsce, m.in. Poznań i Kalisz. Niemal równocześnie wkroczyli na Litwę, gdzie Janusz i Bogusław Radziwiłłowie na mocy układu w Pomnik Stefana CzarnieckiegoKiejdanach przyjęli zwierzchnictwo Karola X Gustawa, tym samym zerywając unię z Polską. Polska znalazła się w obliczu katastrofy. Szwedzi posuwali się w głąb kraju, odnosząc kolejne zwycięstwa. Ósmego września zajęli Warszawę. Gdy zbliżyli się do Krakowa, Jan Kazimierz wraz z dworem schronił się na Śląsku. Obronę miasta powierzył Czarnieckiemu, który przez trzy tygodnie mając do dyspozycji 2 tys. żołnierzy oraz wsparcie mieszczan i studentów krakowskich, odpierał natarcie przeważających sił wroga. Po kapitulacji 19 października, udał się na Śląsk do Jana Kazimierza. Był jednym z niewielu polskich dowódców, którzy dochowali wierności królowi. Większość armii koronnej podporządkowała się Karolowi X Gustawowi i przeszła na służbę szwedzką.


Jako wybitny dowódca kawalerii, wypracował i doprowadził do doskonałości technikę wojny podjazdowej, tzw. "wojnę szarpaną, prowadzoną głównie dzięki oddziałom partyzanckim i chłopskim. Technikę tę często wykorzystywał podczas działań prowadzonych przeciwko Szwedom.


Stefan Czarniecki Pomimo, iż pokonał wojska szwedzkie w bitwie pod Warką 1656, główna armia szwedzka wymknęła się z pułapki. Następnie wraz z Lubomirskim prowadził kampanię w Wielkopolsce, zakończoną bolesną porażką pod Kłeckiem. W kampanii 1657 początkowo operował głównie na Pomorzu, znakomitymi rajdami jazdy wprowadzając króla do Gdańska i wyprowadzając go z niego. Podczas wspólnej ofensywy Szwedów i ks. Siedmiogrodu Jerzego Rakoczego kontynuował wojnę podjazdową, unikając walnej bitwy. Po rozdzieleniu się armii sojuszniczej, wraz z Lubomirskim, doprowadził do osaczenia i kapitulacji pod Czarnym Ostrowem armii Rakoczego. W końcu wojska szwedzkie ustępowały z terytorium Polski, ale Czarniecki walczył z nimi dalej na Pomorzu. W latach 1658-1659 był dowódcą oddziałów polskich w wyprawie armii sojuszniczej (brandebursko-polsko-habsburskiej) do Danii przeciw wojskom szwedzkim Karola X Gustawa. Jego największymi osiągnięciami było zdobycie szturmem twierdzy Koldyngii, przeprawa jazdy wpław na wyspę Als i walka o Obraz "Bitwa pod Warką"Sonderborg. Działo się to 14 grudnia 1658 roku, a upamiętnieniem tego czynu jest trzecia zwrotka polskiego hymnu narodowego:

„Jak Czarniecki do Poznania
Po szwedzkim zaborze,
Dla Ojczyzny ratowania
Wrócim się przez morze.”

Po wojnie ze Szwedami Czarniecki został wezwany na wschodnie rubieże Rzeczypospolitej gdzie w roku 1660  pobił armię rosyjską pod Połanką i Basią. Sejm z roku 1661 podziękował Czarnieckiemu za jego wojenne zasługi.


Bitwa pod Koldyngą Stefan Czarniecki żył 66 lat, zmarł wkrótce po mianowaniu go na hetmana polnego koronnego, dnia 16 lutego 1665 w Sokołówce niedaleko Brodów na Ukrainie, od rany odniesionej przy zdobywaniu Stawiszcz na Ukrainie. Spieszył na rozkaz króla objąć dowództwo wojsk przeciwko rokoszaninowi Lubomirskiemu.


Tablica pamiatkowaJak zapisał Jan Chryzostom Pasek: "Miał król wojsko dosyć piękne, ale cóż wszystkie jego nadzieje upadły przez śmierć Czarnieckiego, któremu był dał buławę polną i przez niego spodziewał się wszystkiego dokazać".


Sarkofag S. Czarnieckiego Król Jan Kazimierz nakazał, aby przywieść ciało Hetmana do Warszawy, gdzie 8 marca 1665 roku odbyły się uroczystości żałobne. Po uroczystości przewieziono ciało zmarłego do Czarncy i złożono je  w podziemiach kościoła. 

Po upadku Insurekcji Kościuszkowskiej wojska rosyjskie splądrowały kościół w Czarncy i zbezcześciły kryptę grobową.


20 września 1906 roku odbył się drugi pogrzeb Hetmana. Ks. Stanisław Kwiatkowski powiedział między innymi: „Na taką pamięć zasłużył sobie bezsprzecznie Stefan Czarniecki, o którym współczesny Kanclerz Koronny, Mikołaj Prażanowski, Prymas, w obliczu króla Jana Kazimierza wyrzekł te pamiętne słowa: Czarniecki dał wszystkim wszystko: Królowi-Koronę, Królestwo- Stanom, Obywatelom-Ojczyznę, -On zatartą sławę Narodu poddźwignął”.


Sarkofag S. Czarnieckiego w Czarncy 5 maja 1907  r. odsłonięto dużą płaskorzeźbę z portretem bohatera, pod którym widnieją armata i proporzec. U góry znajduje się krzyż, u dołu napis: Stefanowi Czarnieckiemu- Rodacy. Na tę uroczystość przysłał specjalny list Henryk Sienkiewicz, który między innymi napisał, że trzeba tak wierzyć, w Boską i dziejową sprawiedliwość, taką mieć nadzieję w lepszej przyszłości i tak kochać Ojczyznę, jak wierzył, ufał i kochał Stefan Czarniecki.


Pomnik St. Czarnieckiego15 i 16 października 1937 roku odbyły się uroczystości przeniesienia szczątków Hetmana z podziemi do kościoła i złożenia ich do grobowca wykonanego z piaskowca, który wmurowano w prawą ścianę świątyni. Na tę uroczystość przybył marszałek Polski Edward Rydz – Śmigły.


W na przełomie roku 2006/7 dokonano renowacji grobowca, którą sfinansowała Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Piaskowy sarkofag  został obłożony płytami z granitu szwedzkiego. Odświeżono także epitafijny napis i wykonano nową buławę na wierzchniej płycie grobowca. Poświęcenia sarkofagu dokonał 22 kwietnia 2007 roku ks. Jan Zalewski.


Stefan Czarniecki podkreślał, że do stanowisk nie dochodził dzięki handloTablica pamiątkowawi solą czy płodami rolnymi, tak jak to było w przypadku innych dowódców, ale poprzez swoje zasługi na polu walki.  Potrafił całkowicie wyrzec się siebie, a nad wszystko przedłożyć służbę ojczyźnie. Wszelkie honory i zaszczyty zawdzięczał wyłącznie swoim talentom i wierności. Wyrażało to jego słynne powiedzenie: „Jam nie z soli ani z roli, ale z tego, co mnie boli”.

 

 

Bibliofrafia.
Z. Spieralski "Stefan Czarniecki" , Warszawa 1974.
A. Kersten "Stefan Czarniecki 1599-1665", Warszawa 1963.
J. Besala "Stefan Czarniecki 1604-1665”, Dziennik Polski.
L. Podhorodecki „Stefan Czarniecki”,  Światowid (tom 77) 1966.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Stefan_Czarniecki, 10.10.2007 r.
http://home19.inet.tele.dk/sctmarie/czarnca.htm, 10.10.2007 r.